دستگاههاي امروزي موسيقي ايران
1. نظريه ي اختصاري موسيقي شناس گرامي آقاي دكتر بركشلي
در شمارهي دستگاههاي موجود موسيقي امروزي ايران بين استادان اين هنر توافق نظر كامل نيست. مثلا بعضي دستگاه راست پنجگاه را با دستگاه ماهور يكي ميدانند، و برخي ديگر بيات اصفهان و همايون را مساوي ميپندارند، ولي حاج مخبر السلطنه هدايت (عموي صادق هدايت) كه از دانشمندان زمان بود و در موسيقي ملي نيز زحمات فراوان كشيده بود، هفده سال متوالي بكمك منتظم الحكما نوازنده(سازندهي سه تار) زبردست سه تار، كه حافظهي بسيار قوي داشته و جزئيات مقامهاي دستگاهها را ميدانسته است يك يك مقامها را با كمال دقت نوشتهاند و نيز كتابي براي نت نويسي موسيقي مشرق، بسبك قدما، معروف بكتاب ابجدي تاليف كردهاند كه كار نوشتن موسيقي ملي را آسان ميكند.
در همين حال يك دورهي كامل آهنگهاي جمع آوري شده را با خط بين المللي نوشته و برسم هديه به هنرستان عالي موسيقي فرستادهاند و حاكي از آنست كه بوجود هفت دستگاه معتقد بوده، بدين قرار:
ماهور-راست پنجگاه-چهارگاه-شور-سهگاه-همايون-نوا
گوشه يا مقام:
در هر دستگاه آهنگهاي مختلفي وجود دارد، في المثل مانند بندباز،روي پلههاي هر دستگاه بازي ميكند.
يكبار پلهها را از ابتدا تا انتها پيموده و با كمي مكث درين پله به پلهي عقب برميگردد و حركات موزون خود را متناسب در هر پله انجام ميدهد و كيفيت در آنست كه روي هر پله نيز بايستد وحركات موزوني انجام دهد و درين رفت و آمد ممكن است روي يك پله مكث كند و سپس به پلهي ديگر رود،
بدين صورت است كه حالات و كيفيات مختلف ايجاد ميشود و در هر دستگاه بهر پله كه بيشتر مورد نظر باشد، آن پله معروف به گوشه يا مقام ميگردد و ممكن است يك پله معرف چندين مقام باشد و درينصورت،اختلاف آنها بر سر طريقه و سبكيست كه روي آن بازي ميكنند.
1.دستگاه ماهور
درآمد، كراغلي(كوراوغلي)، داد، خسرواني، دلكش، خاوران، طرب انگيز، طوسي، آذربايجاني، فيلي، زيرافكند، ماهور صغير، ابول، حصار ماهور، نيريز، شكسته، نهيب، عراق، محير، آشور، زنگوله، سروش، اصفهانك، راك هندي، صغير، نغمه، راك عبدالله، ساقي نامه، پروانه، بسته نگار، ضربي، شهرآشوب، خوارزمشاهي، تسلسل، كرشمه، گشايش، خوارزمي، حاجي حسيني، ساقي نامه، صوفي نامه، حربي، كشته.
2.راست پنجگاه
زنگوله صغير، زنگوله كبير، نغمه، خسرواني، روح افزا يا لبريز، پنجگاه، سپهر، عشاق، نوروز عجم، بحر نور، مبرقع، نهيب ، عراق، محير، آشور، اصفهانك، بسته نگار، حزين، طرز، ابول چپ، راوندي، ليلي و مجنون، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا ، نفير و فرنگ ، ماورا النهر، راك عبدالله، راك، شهرآشوب، ضربي.
3.چهارگاه
درآمد، بدر ، پيش زنگوله، نغمه، زابل، بسته نگار، مويه، حصار، پس حصار، معربد، مخالف ،مقلوب، دوبيتي، كرشمه، حزين، حزان، هدي، پهلوي، رجز، ارجوز، منصوري، شهرآشوب، حاشيه، لزگي.
4.شور
آواز نغمه، زيركش سلمك، گلريز، صفا، چهارمضراب، ابوعطا بزرگ، دوبيتي، خارا، قجر، حزين، ملانازي، شهناز، قرچه، رهاوي، دستان عرب، سيخي، حجاز، بسته نگار، بغدادي، چهارپاره، برگردان، افشار رهاب، مسيحي، هاوي، حسيني، نهيب، عراق، نهفت، شكسته، جامه دران، قرائي، مثنوي پيچ، تاچستاني، اوج، غم انگيز، عقده گشا، سملي، كوچه باغي، نشابورك، ضرب اصول، آواز نشابور، كريلي، دشتي، گيلكي، گبري، بيدگاني، حاجياني، سرنج، چوپاني، دشتستاني، آذربايجاني، بيات كرد، خسرواني، قطار، روح الارواح ،مهرباني، سرور الملكي.
5.سگاه
درآمد، آواز، نغمه، زنگ شتر، زابل، بسته نگار، آواز مويه، حصار، زنگوله، حزان، پس حصار، معربد، مخالف، حاج حسيني، مقلوب، دوبيتي، حزين، دلگشا، رهاوي، مسيحي، ناقوس، تخت طاووس، شاه خطائي، مداين، نهاوند.
6.همايون
مواليان، چكاوك، بيداد، ني داود ،باوي، ابول چپ، راوندي، موره، ليلي و مجنون، گوشه طرز، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا، نفير و فرنگ، شوشتري، ميگلي، بختياري، دلنواز، غزال، موالف، دنا سري، جامه دران، فرح، شهرآشوب، پروانه، بيات اصفهان، بيات راجع، سوز و گداز، راز و نياز، چهار مضراب، مثنوي، فرح انگيز.
7.نوا
كردانيه، نغمه، بيات راجع، حزين، مويه، عشاق، نهفت ، گوشت، عشيران، نشابورك، خجسته، مجلسي، حسيني ،بوسليك، نيريز، نستوري.
شش مقام ( سروش، بدر، چوپاني، مداين، مثنوي پيچ و دشتستاني)
اين شش مقام در كتاب حاج مخبر الدوله نيست، ولي در كتاب آواز استاد علينقي موجود است كه بمقامهاي فوق اضافه شده است.
مقامهائي كه در هفت دستگاه ذكر شد و اين زمان بوسيلهي استادان ايراني نواخته ميشود، از بقاياي آهنگهاي قديم ايران است كه امروز مايهي اصلي موسيقي ايران و عرب بعد از اسلام شمرده ميشود و آنچه مسلم است در قديم آهنگهاي بسياري موجود بوده كه نام آنها را در خمسهي نظامي شاهنامهي فردوسي و دواوين شعراي ايران و عرب ميتوان يافت.
1. نظريه ي اختصاري موسيقي شناس گرامي آقاي دكتر بركشلي
در شمارهي دستگاههاي موجود موسيقي امروزي ايران بين استادان اين هنر توافق نظر كامل نيست. مثلا بعضي دستگاه راست پنجگاه را با دستگاه ماهور يكي ميدانند، و برخي ديگر بيات اصفهان و همايون را مساوي ميپندارند، ولي حاج مخبر السلطنه هدايت (عموي صادق هدايت) كه از دانشمندان زمان بود و در موسيقي ملي نيز زحمات فراوان كشيده بود، هفده سال متوالي بكمك منتظم الحكما نوازنده(سازندهي سه تار) زبردست سه تار، كه حافظهي بسيار قوي داشته و جزئيات مقامهاي دستگاهها را ميدانسته است يك يك مقامها را با كمال دقت نوشتهاند و نيز كتابي براي نت نويسي موسيقي مشرق، بسبك قدما، معروف بكتاب ابجدي تاليف كردهاند كه كار نوشتن موسيقي ملي را آسان ميكند.
در همين حال يك دورهي كامل آهنگهاي جمع آوري شده را با خط بين المللي نوشته و برسم هديه به هنرستان عالي موسيقي فرستادهاند و حاكي از آنست كه بوجود هفت دستگاه معتقد بوده، بدين قرار:
ماهور-راست پنجگاه-چهارگاه-شور-سهگاه-همايون-نوا
گوشه يا مقام:
در هر دستگاه آهنگهاي مختلفي وجود دارد، في المثل مانند بندباز،روي پلههاي هر دستگاه بازي ميكند.
يكبار پلهها را از ابتدا تا انتها پيموده و با كمي مكث درين پله به پلهي عقب برميگردد و حركات موزون خود را متناسب در هر پله انجام ميدهد و كيفيت در آنست كه روي هر پله نيز بايستد وحركات موزوني انجام دهد و درين رفت و آمد ممكن است روي يك پله مكث كند و سپس به پلهي ديگر رود،
بدين صورت است كه حالات و كيفيات مختلف ايجاد ميشود و در هر دستگاه بهر پله كه بيشتر مورد نظر باشد، آن پله معروف به گوشه يا مقام ميگردد و ممكن است يك پله معرف چندين مقام باشد و درينصورت،اختلاف آنها بر سر طريقه و سبكيست كه روي آن بازي ميكنند.
1.دستگاه ماهور
درآمد، كراغلي(كوراوغلي)، داد، خسرواني، دلكش، خاوران، طرب انگيز، طوسي، آذربايجاني، فيلي، زيرافكند، ماهور صغير، ابول، حصار ماهور، نيريز، شكسته، نهيب، عراق، محير، آشور، زنگوله، سروش، اصفهانك، راك هندي، صغير، نغمه، راك عبدالله، ساقي نامه، پروانه، بسته نگار، ضربي، شهرآشوب، خوارزمشاهي، تسلسل، كرشمه، گشايش، خوارزمي، حاجي حسيني، ساقي نامه، صوفي نامه، حربي، كشته.
2.راست پنجگاه
زنگوله صغير، زنگوله كبير، نغمه، خسرواني، روح افزا يا لبريز، پنجگاه، سپهر، عشاق، نوروز عجم، بحر نور، مبرقع، نهيب ، عراق، محير، آشور، اصفهانك، بسته نگار، حزين، طرز، ابول چپ، راوندي، ليلي و مجنون، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا ، نفير و فرنگ ، ماورا النهر، راك عبدالله، راك، شهرآشوب، ضربي.
3.چهارگاه
درآمد، بدر ، پيش زنگوله، نغمه، زابل، بسته نگار، مويه، حصار، پس حصار، معربد، مخالف ،مقلوب، دوبيتي، كرشمه، حزين، حزان، هدي، پهلوي، رجز، ارجوز، منصوري، شهرآشوب، حاشيه، لزگي.
4.شور
آواز نغمه، زيركش سلمك، گلريز، صفا، چهارمضراب، ابوعطا بزرگ، دوبيتي، خارا، قجر، حزين، ملانازي، شهناز، قرچه، رهاوي، دستان عرب، سيخي، حجاز، بسته نگار، بغدادي، چهارپاره، برگردان، افشار رهاب، مسيحي، هاوي، حسيني، نهيب، عراق، نهفت، شكسته، جامه دران، قرائي، مثنوي پيچ، تاچستاني، اوج، غم انگيز، عقده گشا، سملي، كوچه باغي، نشابورك، ضرب اصول، آواز نشابور، كريلي، دشتي، گيلكي، گبري، بيدگاني، حاجياني، سرنج، چوپاني، دشتستاني، آذربايجاني، بيات كرد، خسرواني، قطار، روح الارواح ،مهرباني، سرور الملكي.
5.سگاه
درآمد، آواز، نغمه، زنگ شتر، زابل، بسته نگار، آواز مويه، حصار، زنگوله، حزان، پس حصار، معربد، مخالف، حاج حسيني، مقلوب، دوبيتي، حزين، دلگشا، رهاوي، مسيحي، ناقوس، تخت طاووس، شاه خطائي، مداين، نهاوند.
6.همايون
مواليان، چكاوك، بيداد، ني داود ،باوي، ابول چپ، راوندي، موره، ليلي و مجنون، گوشه طرز، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا، نفير و فرنگ، شوشتري، ميگلي، بختياري، دلنواز، غزال، موالف، دنا سري، جامه دران، فرح، شهرآشوب، پروانه، بيات اصفهان، بيات راجع، سوز و گداز، راز و نياز، چهار مضراب، مثنوي، فرح انگيز.
7.نوا
كردانيه، نغمه، بيات راجع، حزين، مويه، عشاق، نهفت ، گوشت، عشيران، نشابورك، خجسته، مجلسي، حسيني ،بوسليك، نيريز، نستوري.
شش مقام ( سروش، بدر، چوپاني، مداين، مثنوي پيچ و دشتستاني)
اين شش مقام در كتاب حاج مخبر الدوله نيست، ولي در كتاب آواز استاد علينقي موجود است كه بمقامهاي فوق اضافه شده است.
مقامهائي كه در هفت دستگاه ذكر شد و اين زمان بوسيلهي استادان ايراني نواخته ميشود، از بقاياي آهنگهاي قديم ايران است كه امروز مايهي اصلي موسيقي ايران و عرب بعد از اسلام شمرده ميشود و آنچه مسلم است در قديم آهنگهاي بسياري موجود بوده كه نام آنها را در خمسهي نظامي شاهنامهي فردوسي و دواوين شعراي ايران و عرب ميتوان يافت.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر